Prawo pracy w 2020 r. – przegląd najważniejszych zmian oraz kluczowych wydarzeń

Miniony rok 2019 obfitował w liczne zmiany w obszarze prawa pracy, których zasadniczym celem była poprawa regulacji prawnych, które w sposób niewystarczający zabezpieczają interesy pracowników oraz ich dostosowanie do przepisów unijnych.

Publikacja: 21.03.2020 20:00

Agnieszka Fedor, partner, adwokat, szef praktyki prawa pracy w Sołtysiński Kawecki & Szlęzak

Agnieszka Fedor, partner, adwokat, szef praktyki prawa pracy w Sołtysiński Kawecki & Szlęzak

Foto: materiały prasowe

dr Agata Miętek, starszy prawnik, adwokat, ?Sołtysiński Kawecki & Szlęzak

dr Agata Miętek, starszy prawnik, adwokat, ?Sołtysiński Kawecki & Szlęzak

Foto: materiały prasowe

Począwszy od 1 stycznia 2019 r. wprowadzono możliwość przechowywania dokumentacji pracowniczej w formie elektronicznej oraz skrócono z 50 do 10 lat okres, w którym pracodawca jest zobowiązany do przechowywania akt pracowniczych po ustaniu stosunku pracy.

Również 1 stycznia 2019 r. weszła w życie nowelizacja ustawy o związkach zawodowych, która m.in. przyznała prawo do tworzenia i wstępowania do związków zawodowych osobom wykonującym pracę na innej podstawie (np. umowie cywilnoprawnej), jeżeli nie zatrudniają do tego celu pracowników. Jak wynika z wstępnych i nieoficjalnych informacji Państwowej Inspekcji Pracy, tylko sporadycznie zdarza się, że niepracownicy są obejmowani układami zbiorowymi zawieranymi u pracodawców.

7 września 2019 r. weszła w życie nowelizacja kodeksu pracy, która wprowadziła istotne zmiany w zasadach wydawania świadectw pracy. Ich celem było ułatwienie dochodzenia pracownikom roszczeń związanych z niewydaniem bądź nieterminowym wydaniem świadectwa pracy.

Poza zmianami w przepisach rok 2019 oraz pierwsze miesiące 2020 r. obfitowały także w istotne wydarzenia, które mogą mieć wpływ na prawa i obowiązki pracodawców i pracowników, w tym:

- rozpoczęty 1 lutego 2020 r. okres przejściowy po wyjściu Wielkiej Brytanii z UE (które miało miejsce 31 stycznia 2019 r.), który potrwa do 31 grudnia 2020 r. i w którym powinny zostać określone nowe relacje i warunki współpracy gospodarczej pomiędzy Wielką Brytanią a państwami UE;

- opublikowanie w czerwcu 2019 r. przez Urząd Ochrony Danych Osobowych kontrowersyjnego komunikatu (popartego we wrześniu przez MRPiPS) dotyczącego zasad prowadzenia kontroli trzeźwości pracowników. W opinii UODO „wiedza o tym, czy ktoś jest nietrzeźwy, jest informacją o stanie zdrowia", a zatem jej przetwarzanie jest, co do zasady, zabronione na gruncie art. 9 ust. 1 RODO, chyba że pracownik dobrowolnie i z własnej inicjatywy skorzysta z ogólnodostępnego alkomatu. Co więcej, w ocenie UODO badanie stanu trzeźwości pracownika może przeprowadzić jedynie uprawniony organ (np. policja), jeżeli zachodzi uzasadnione podejrzenie, że pracownik stawił się do pracy w stanie po użyciu alkoholu albo spożywał alkohol w czasie pracy, a zażąda tego pracodawca lub sam podejrzewany pracownik. Pracodawcy samodzielnie prowadzący kontrole trzeźwości swoich pracowników, zwłaszcza tzw. kontrole prewencyjne mogą być zatem narażeni na negatywne konsekwencje ze strony PIP, UODO oraz roszczenia pracowników związane z naruszeniem ich dóbr osobistych.

Które zmiany w kodeksie pracy oraz ustawach okołokodeksowych są najbardziej istotne z punktu widzenia pracodawcy – spółki giełdowej?

Zmiany w kodeksie pracy i kontrowersyjne interpretacje wydawane przez UODO to niejedyne nowinki, jakie pojawiły się w 2019 r., zwłaszcza w odniesieniu do pracodawców – spółek giełdowych. Początek 2020 r. upłynie tym podmiotom na intensywnej pracy nad wypełnieniem obowiązków wprowadzonych nowelizacją do ustawy o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (DzU z 2019 r., poz. 2217), która implementuje do polskiego systemu prawnego rozwiązania zawarte w dyrektywie 2017/828 z 17 maja 2017 r. zmieniającej dyrektywę 2007/36/WE w zakresie zachęcania akcjonariuszy do długoterminowego zaangażowania (tzw. SRD II), czyli nad przygotowywaniem polityki wynagrodzeń. Celem wdrożenia polityki wynagrodzeń jest nie tylko przedstawienie funkcjonującego systemu wynagradzania członków zarządów i rad nadzorczych spółek giełdowych, ale przede wszystkim poinformowanie akcjonariuszy i inwestorów o tym, jak zasady wynagradzania członków organów korporacyjnych przyczyniają się do realizacji strategii biznesowej, długoterminowych interesów oraz stabilności spółki, co powinno umożliwić inwestorom i akcjonariuszom lepszą ocenę ich perspektyw inwestycyjnych.

Polityka wynagrodzeń ustala ramy regulujące wynagrodzenia członków zarządu i rady nadzorczej, opisuje różne składniki ich wynagrodzenia oraz ich wzajemne proporcje. Jeżeli system wynagradzania przewiduje dla członków zarządu lub rady nadzorczej zmienne składniki wynagrodzenia, polityka powinna określać jasne, kompleksowe i zróżnicowane kryteria odnoszące się do wyników finansowych i niefinansowych, dotyczące ich przyznawania. Jednocześnie jednak polityka powinna wyjaśniać, w jaki sposób kryteria te przyczyniają się do realizacji strategicznych interesów spółki oraz opisywać metody stosowane do określenia, czy kryteria te zostały spełnione i w jakim zakresie.

Promuje się zatem przedstawienie akcjonariuszom i inwestorom klarownych i mierzalnych kryteriów pozwalających na weryfikowanie, czy zasady wynagradzania rzeczywiście stanowią instrument harmonizacji interesów spółek i ich zarządów. Nowelizacja i dyrektywa kładą szczególny nacisk na zapewnienie przejrzystości korporacyjnej i możliwość rozliczania najwyższej kadry menedżerskiej z osiąganych wyników.

Jest to zadanie wymagające od zarządów i działów HR spółek giełdowych namysłu i refleksji – pomimo że systemy wynagradzania, a w szczególności systemy premiowe spółek są oparte na mierzalnych i obiektywnych kryteriach, ich powiązanie z celami strategicznymi nie zawsze jest oczywiste. Z tej perspektywy zapewne najprościej będzie prezentować programy opcyjne, które wiążą wysokość przyznawanych świadczeń z długoterminowym wzrostem wartości akcji spółki.

Ułatwione zadanie będą miały te spółki, które w ramach dobrych praktyk ustaliły już polityki wynagrodzeń, ponieważ mogą na tej bazie tworzyć szczegółowe rozwiązania wymagane nowymi przepisami.

Które zmiany w kodeksie pracy oraz ustawach okołokodeksowych są najbardziej istotne z punktu widzenia pracownika?

Z punktu widzenia pracownika najbardziej doniosłą zmianą wprowadzoną w ostatnim czasie była zmiana w przepisach kodeksu pracy dotyczących równego traktowania w zatrudnieniu wprowadzona ustawą z 16 maja 2019 r. (DzU z 2019 r., poz. 1043), która weszła w życie 7 września 2019 r.

Celem zasady równego traktowania w zatrudnieniu jest jednolite traktowanie pracowników, którzy znajdują się w zbliżonej sytuacji. Dotychczas funkcjonowały dwie odmienne zasady: zasada równego traktowania pracowników w zakresie przyznawanych praw z tytułu wypełnianych obowiązków (tzw. zwykłe równe traktowanie) oraz zasada niedyskryminacji. Istota dyskryminacji polegała na gorszym traktowaniu pracownika ze względu na zakazane kryteria: (i) dotyczące cech osobistych pracownika istotnych ze społecznego punktu widzenia, wymienionych przykładowo (w formie katalogu otwartego) w art. 11(3) i art. 18(3a) § 1 kodeksu pracy, np. płeć, wiek, niepełnosprawność, rasa, oraz (ii) związane z rodzajem umowy o pracę i wymiarem czasu pracy. Tym samym, dotychczas nie stanowiło dyskryminacji gorsze traktowanie z powodu innego niż uznany za dyskryminujący, choć takie działanie mogło być uznane za tzw. zwykłe nierówne traktowanie.

Rozróżnienie to miało praktyczne konsekwencje. Odmiennie bowiem została uregulowana odpowiedzialność pracodawcy z tytułu naruszenia każdej z zasad. W przypadku zarzutu dyskryminacji pracownik miał obowiązek przedstawić fakty, z których można domniemywać istnienie dyskryminacji, a pracodawca musiał udowodnić, że nie dyskryminuje pracownika. Co więcej, osoba dyskryminowana ma prawo do odszkodowania w wysokości nie niższej niż minimalne wynagrodzenie za pracę. W przypadku naruszenia zasady „zwykłego" równego traktowania pracownik mógł dochodzić swoich praw na ogólnych zasadach wynikających z kodeksu cywilnego.

Aby usunąć różnice, zmieniono dwa przepisy: art. 11(3) i art. 18(3a) § 1 k.p., co w ocenie projektodawców spowoduje, że każde nieuzasadnione obiektywnymi przyczynami nierówne traktowanie pracowników będzie uznawane za dyskryminację.

W wyniku wprowadzonych zmian otwarto (dotychczas częściowo zamknięty) katalog przyczyn dyskryminacji, co częściowo ułatwi pracownikom dochodzenie roszczeń z tego tytułu. Jednak ustawodawca nie zdecydował się na kompleksową regulację zasady równego traktowania, a tym samym obok zmodyfikowanej zasady niedyskryminacji, nadal obowiązuje zasada „zwykłego" równego traktowania. Praktyczne konsekwencje naruszenia przez pracodawcę każdej z zasad nadal są odmienne i mogą budzić wątpliwości co do zakresu ich stosowania. Praktyka pokaże, w jaki sposób nowe przepisy będą intrepretowane i jaki będą miały wpływ na zasadę „zwykłego" równego traktowania.

Które zmiany mogą wpłynąć na rynek pracy?

W naszej ocenie zmianą, która w sposób najbardziej istotny wpłynie na rynek pracy, jest wzrost płacy minimalnej.

Od 1 stycznia 2020 r. minimalne wynagrodzenie wynosi 2600 zł brutto miesięcznie, przy czym ze składników wynagrodzenia uwzględnianych przy obliczaniu płacy minimalnej został wyłączony dodatek stażowy.

Prognozuje się, że wzrost wynagrodzenia minimalnego aż o 350 zł w porównaniu z rokiem poprzednim, przy jednoczesnym wyłączeniu dodatku stażowego ze składników uwzględnianych przy obliczaniu płacy minimalnej, może w sposób istotny wpłynąć na rynek pracy, w tym może skutkować koniecznością zwolnienia części pracowników oraz wzrostem zatrudnienia i wypłaty wynagrodzenia „na czarno".

Inwestycje
Prezes Quercus TFI: akcje na GPW nie są drogie. Jedna rzecz zdecyduje o kontynuacji hossy
Materiał Partnera
Zasadność ekonomiczna i techniczna inwestycji samorządów w OZE
Inwestycje
Jak inwestorzy radzą sobie z rynkowa zmiennością
Inwestycje
Na europejskie niebo nadciągają chmury. Obligacje wreszcie zyskują
Inwestycje
Grzegorz Rykaczewski, Pekao: Rynki rolne zmienne, prognozy dobre
Inwestycje
Goldman Sachs: Złoto będzie po 3300 dolarów za uncję
Inwestycje
Konrad Ryczko, DM BOŚ: Dynamika wzrostów trudna do utrzymania